‌‌دانوستان کاتیه‌تی ..

ڕێکه‌وتن قۆناغی دوای دانوستانه‌ بۆیه‌ له‌باتی وشه‌ی عه‌ره‌بی (المفاوضات) له‌فه‌رهه‌نگی سیاسی کوردی شیاوه‌ بڵێین دانوستان نه‌ک ڕێکه‌وتن ، به‌هه‌ڵه‌‌ و هه‌ڵه‌شه‌یی زۆرجار له‌مێژووی سیاسی گه‌لی کورد سه‌ره‌تای ئاگربه‌ستی شه‌ڕ‌ه‌کان و ده‌سپێکی دانوستانی سه‌رکردایه‌تی شۆڕش له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاته‌ ناوه‌ندیه‌کانی داگیرکه‌رانی کوردستان به‌کارهێنراوه‌ به‌سه‌رده‌مێک پێناسه‌کراوه‌ که‌له‌ڕاستیدا نه‌ک هه‌ر ڕێکه‌و‌تن نه‌بووه‌ به‌ڵکو دانوستانه‌که‌ش بنبه‌ست بووه‌ . زاراوه‌ی گفتوگۆ که‌ پێک دێ له‌وشه‌ی گفت واته‌ به‌ڵێن و په‌یمان له‌گه‌ڵ پاشگری گۆ که‌ له‌ گۆتن کورتبڕی کراوه‌ ده‌شێ قۆناغ و به‌شێکی په‌یمانه‌ زاره‌کیه‌کان بن به‌ڵام واتای ته‌واوی به‌ڕێوه‌بردنی ناکۆکیه‌کانی ده‌مه‌ته‌قه‌ و بڕیارکردنی دان و ستانه‌کان به‌کرده‌یی نی یه‌ له‌چاره‌سه‌ری کێشه‌کاندا بۆیه‌ واده‌بینرێ وشه‌ی دانوستان ده‌ربڕی ڕاست و ڕه‌وانتری واتا حه‌قیقی و مه‌جازی یه‌کانه‌ وه‌ک لێکدانه‌وه‌یه‌کی زمانه‌وانی . دانوستان له‌گه‌رمه‌ی شه‌ڕ و ناکۆکیه‌کاندا ده‌کرێ نه‌ک له‌کاتی دۆڕانی لایه‌ک و سه‌رکه‌وتنی لاکه‌ی تر . واته‌ دانوستان ئه‌وقۆناغه‌یه‌ ناچاری یا خواستی زێده‌ ده‌سکه‌وت ده‌یسه‌پێنێ ، ئه‌وکاته‌ی پارسه‌نگی هاوکێشه‌که‌ تێک ده‌چێ که‌ پێشبینی زیانی زیاتر ده‌کرێ یا پێویستی کات هه‌روه‌ها بۆ قازانجی زۆرتر هه‌وڵی دانوستان دێته‌ پێشه‌وه‌ .

دانوستان چی یه‌ ؟

گردبونه‌وه‌ی دوو لایه‌نی ناکۆک به‌ئامانجی پێدان و ستاندنی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش وتووێژ و ئاڵوگۆڕی دان وه‌ک ئه‌رک و پێویستی ده‌سته‌به‌ری ئه‌و مه‌رجانه‌یه‌ سێنه‌ره‌که‌ت به‌سه‌رتدا ده‌سه‌پێنێ و هه‌وڵی بۆ ده‌دا تۆش جێ به‌جێ ی ده‌که‌ی له‌پای ئه‌وه‌‌ ستاندنی ئه‌و خاڵه‌ دیاریکراو‌ ئامانجانه‌یه‌ که‌ خواسته‌ له‌پێناویدا کایه‌کی دانوستانی پێ ده‌گێڕی بۆ نه‌مان یا که‌م کردنه‌وه‌ی ناته‌باییه‌کان .‌ دانوستان باشترین ڕێگه‌ی ڕاسته‌وخۆ له‌یه‌کگه‌یشتنه‌ بۆچاره‌سه‌ری کۆی کێشه‌ و ناکۆکیه‌کان .

دانوستانی خۆویست یا دانوستانێکی سه‌پاو ..

دانوستان هه‌لومه‌رجی خۆی هه‌یه‌ هه‌ندێکیان خۆیین له‌ژێر ڕکێفی مرۆڤن یانیش له‌ژێر کاریگه‌ری بارودۆخی به‌ده‌ر له‌توانایه‌ سه‌پاوی ده‌ره‌کی یه‌ ؟ تێگه‌یشتنی هه‌ل و لێکدانه‌وه‌ی زانستی مه‌رجه‌کان گرینگترین خاڵی به‌ڕێوه‌بردنی دانوستانێکی سه‌رکه‌وتووه‌ که‌ زۆرترین ده‌سکه‌وت دابین بکات . دانوستانی تاکتیکی کاتی بۆ مناوه‌ره‌ و دانوستانی ستراتیجی بۆ چاره‌سه‌ره‌ ، دانوستانی ‌شه‌ڕ و جه‌نگ کات و بڕیاره‌کانی خێراو هه‌ڵگێڕ و وه‌رگێڕه‌ ئه‌ونده‌ هه‌ستیاره‌ زۆر به‌ئاسانی به‌ده‌سڕێژێکی ته‌قه‌ ده‌توانرێ تێك ‌بدرێ و لێ ی پاشگه‌ز بببنه‌وه‌ ، پیاوێکی سوپایی یا له‌شکری به‌ڕێوه‌ی ده‌بات به‌ئه‌ندازه‌یه‌ک گوماناویه‌ که ‌ترس ئاستونده‌گی باوه‌ڕ به‌ژیانیه‌تی ، پێ ی وایه‌ نوکی گولله‌ یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی نه‌دان و ستانه‌کانه‌ زۆر به‌ئاسانی ده‌توانێ ژیانی خۆی یا به‌رامبه‌ره‌که‌ی پێ له‌ناو ببات . دانوستانی سیاسی بۆ که‌سێکی دبلۆمات ؟ پڕه‌ له‌سازش به‌به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنتی به‌رجه‌سته‌ پشتقایم ده‌کرێ ، فێڵ و ته‌ڵه‌که‌ی جامبازانه‌ی تێدایه‌ وه‌ک کورد ده‌ڵێ: له‌ئاودان و قاپ ته‌ر نه‌بوونه‌ . دانو‌ستانی گۆته‌یی یا دانوستانی نوسراویش بریتیه‌ له‌هه‌موو په‌یمانێکی گۆته‌یی گه‌ر له‌نوسین یا تۆمارکه‌رێکی ده‌نگی ، وێنه‌یی یانیش به‌چاودیته‌ و گوێبیستی ناوبژیوان پشتیوانی نه‌کرێ په‌شیمان بوونه‌وه‌ لێ ی زۆر ئاسانه‌ و ده‌چێته‌ خانه‌ی سیاسه‌تی به‌دواخستن و چه‌شه‌ی فێڵبازی بۆ به‌ده‌ست خستن یا به‌سه‌ربردنی زیاتری کات . دانوستانه‌ نوسراوه‌کانیش به‌واژه‌ی به‌شدار و چاوه‌دێران ده‌بنه‌ ئارگۆمێنتی مێژووی . دانوستان له‌کاری هه‌واڵگری و سیخوڕیدا زۆر هه‌ستیاره‌ کاری وردی شاره‌زا و کارامه‌یی ده‌وێ.

به‌ڕێوه‌بردنی دانوستان ..

هۆکار و پرنسیپی خستنه‌گه‌ڕی دانوستان زۆر زۆرن سه‌ره‌تا به‌دۆزینه‌وه‌ی که‌ناڵه‌کانی گفتوگۆ ده‌ست پێ ده‌کا ، خاڵی نزیک و یه‌کگرتنه‌وه‌ ، کێشه‌ چاره‌سه‌رنه‌کراوه‌کان به‌ڕێگاکانی تر . زۆربه‌ی جار هاوکار و به‌ینکار واته‌ ناوبژیوان پێکنه‌ری ته‌وه‌ره‌ ناکۆکه‌کانه‌ ڕۆڵی سه‌ره‌کی ده‌بینێ یانیش ڕاسته‌وخۆ به‌گفتوگۆ به‌هه‌وڵی هه‌ردوولا به‌رایی ده‌کرێ . سه‌رتای هاتنه‌ ناوکایه‌ی گفتوگۆ گرانی هه‌یه‌ ئه‌وجا دانوستان ده‌ست پێ ده‌کا تا ده‌گاته‌ قۆناغی ڕێکه‌وتن . داوایه ‌ڕه‌واکان و ڕاده‌ی جێ به‌جێکردنی ! مه‌رجه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تێن و په‌کخه‌ر و ڕێگره‌کان وه‌ک گێژه‌ن هه‌موو شه‌پۆلی هه‌ڵچوون و داچوونه‌کان نوقوم ده‌کا ئه‌مه‌ش سروشتی پرۆسه‌ی دانوستانه‌ کات و پشوودرێژی ده‌وێ .

باشترین که‌سی دانوستێنه‌ر کێ یه‌ ؟

مرۆڤ به‌سروشتی خۆی دانوستێنه‌ره‌ ، دانوستان له‌ساده‌ترین ئه‌رک و مافدا پێویستیه‌ باشترین ته‌رازووی پێوه‌ری مافه‌کان و هۆکاری به‌ده‌سهێنانیه‌تی . ژیانی مرۆڤی له‌هه‌موو بواره‌کان یه‌خه‌گیر کردووه‌ ده‌بێ ئه‌م شه‌ڕه‌شه‌قه‌ بکا جا گه‌ر دانوستانێکی ئاشتیخوازانه‌ یا شه‌ڕانگێزانه‌ بێ . دانوستان به‌لێکدانه‌وه‌یه‌کی تر هه‌وڵی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ، تێر و ته‌سه‌ل جومگه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی سه‌رخانه‌ ئابوریه‌که‌یه‌‌ له‌کار وه‌ک دان و به‌رهه‌م چنینه‌وه‌ وه‌ک ستان ، له‌ڕووی  کۆمه‌ڵایه‌تی پێویستیه‌ له‌ژیانی دووانه‌یی و به‌کۆمه‌ڵ ، به‌لایه‌نی سیاسی پێویستیه‌کی به‌رده‌وامه‌ بۆ هه‌موو پرۆسه‌یه‌کی به‌ڕێوه‌بردن ژینگه‌ی مافه‌ دیموکراتیه‌کان فه‌راهه‌م ده‌کا . خه‌یاڵ مه‌زه‌نده‌ی فه‌نتازیایی هه‌موو که‌سێکه‌ خۆی به‌هۆشیار و بڕواهێنه‌ر و لێوه‌شاوه‌ی کۆڕه‌کانی دانو‌ستان بزانێ به‌ڵام له‌ڕاستیدا پێداویستیه‌کان و به‌ڕێوه‌بردنی ڕاستی مێزگۆی دانوستان ته‌پڵی سه‌رکه‌وتن یا ژێرکه‌وتنی دانوستێنه‌ر لێده‌دا . باشترین و سه‌رکه‌وتووترین چمکی دانوستان به‌که‌سی میانڕه‌وی هه‌ردووبه‌ر به‌کۆتا ده‌گا ، که‌سی هه‌ڵبژێردراو بۆ خه‌باتی دانوستان واته‌ که‌سه‌ کارگێڕه‌که‌ واباشه‌ ناوبنرێ دانوستێنه‌ر نه‌ک دانوستکار ئه‌وه‌ش زاراوه‌ یا ناونانێکی پێک به‌ستراوه‌‌ له‌وشه‌کانی ‌( دان ، ستان و نوێنه‌ر ) ه‌وه‌ هه‌ڵهێنجراوه‌  که‌ ده‌کاته‌ دانوستێنه‌ر چونکه‌ هه‌رده‌م ئه‌وه‌ی دانوستان ده‌کا به‌تایبه‌ت له‌کێشه‌ی سیاسی نوێنه‌ری لایه‌ن و که‌سانی تره‌ .

میتۆده‌کانی سه‌رخستنی دانوستان :

پلان و کارسازی ئاماده‌گی بۆ هه‌ر پێشهاتێكی چاوه‌ڕوان نه‌کراو ، هۆشداری له‌ بێ به‌رنامه‌یی خۆخستنه‌ هاتی ڕێکه‌وته‌کان ! خوێندنه‌وه‌ی دانوستێنه‌ری به‌رامبه‌ر له‌ڕووی ده‌روونی ، پێشبینی خواست و تواناکانی ! شێوه‌ و هه‌ڵکه‌وتی سروشتی که‌سه‌که‌ له‌گه‌ڵ هاوکاری تیمه‌که‌ی یاوه‌ری ، ده‌ربازبوون له‌هه‌ڵوێسته‌ چاوه‌ڕوان کراوه‌کان ، زۆرزانی و به‌کارهێنه‌ری وشه‌ و زاراوه‌ به‌سه‌نگه‌کان ، باوه‌ڕهێنه‌ر و باوه‌ڕپێکراوه‌کان ، ڕێزگرتنی به‌رامبه‌ر ، نه‌رمی و له‌سه‌ره‌خۆیی بۆ هه‌ندێ کاتیش بڕیاردانی له‌خۆبردوی و یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ .....

هونه‌ر و زانستی دانوستان ..

یاسا و ڕێساکانی کاری تیمه‌ به‌تاکڕه‌وی ‌ته‌نیا که‌سێک ناکرێ چه‌ندی به‌تواناش بێ ، چه‌ندین خول و دانیشتنی پێداچونه‌وه‌ی ڕاوێژکاری پێویسته . خوێندنی ئه‌کادیمی سیاسی زۆرگرینگه‌ ئه‌مه‌ش ڕووی زانستی دانوستانه‌ به‌ڵام که‌سی دانوستێنه‌ر ئه‌گه‌ر ئه‌کادیمیش نه‌بێ ده‌بێ قاڵبووی خه‌باتی سیاسی و ڕێکخراوه‌یی هه‌روه‌ها توانای که‌سێتی هونه‌ری دانوستانی هه‌بێ . ئه‌تیکێت له‌هه‌ڵس و که‌وت ،  جل و به‌رگ ، چاوهه‌ڵبڕێن و نه‌شکانی ده‌روونی ، ناو ناوبانگ ، داهێنه‌ر و ئازای له‌خۆبردوو ، خاوه‌ن دیسپلین و هه‌رگیز به‌هیچ نرخێ نه‌کڕاوبێ ...... ئه‌م پێکهاتانه‌ پێویستی هه‌موو ئه‌ندامێکی تیمی دانوستانه‌ تواناکه‌ به‌هره‌یه‌ و باش به‌گه‌ڕخستنی خودی به‌رهه‌مدانه‌وه‌ حونه‌ریه‌ .

دانوستانی هه‌نوکه‌یی ..

دانوستان له‌کێشه‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیه‌کان ئه‌رکێکی گرانه‌ ، ڕۆڵی ئه‌کته‌ره‌ سیاسیه‌کان له‌سه‌ر شانۆی سیاسی به‌رپرسیاریه‌تی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ . مێژوو هه‌ڵه‌ و چه‌واشه‌یی نابورێ بۆ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ دانوستان باشترین ڕێگه‌ چاره‌سه‌ری کێشه مرۆییه‌کانه‌ هه‌موو که‌سێکی سیاسی ده‌بێ دانوستان بکاو تابۆی بکرێ دانوستێنه‌رێکی کارا و چالاک بێ . به‌ستنه‌وه‌ی ته‌وه‌رباسه‌که‌ به‌بارودۆخی ئێستای کورد و به‌شداری کاریگه‌ری له‌په‌رله‌مانی عێراقی مه‌رجێکی خۆسه‌پێنه‌ کاتی زۆریش له‌به‌رده‌ست و له‌به‌رژه‌وه‌ندماندا نی یه‌ . ده‌سڕه‌نگینی کاندیده‌ هه‌ڵبژێردراوه‌کانی کورد له‌کێشانی نه‌خشه‌ی‌ تابلۆی سیاسی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی عێراق که‌ بێگومان تابلۆیه‌کی هاڕمۆنی ڕه‌نگاو ڕه‌نگه‌ ، چاوه‌ڕوان ده‌کرێ ئاماده‌گی ، به‌خۆداچونه‌وه‌ ، هێوری زانایانه‌ ، داهێنان و کرده‌یی کردنی به‌ڵێنه‌کانی کاتی هه‌ڵبژاردن له‌پارێزگاری مافه‌کانی گه‌لی کورد ، ناوچه‌ کوردستانیه‌کان ، کێشه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئاواره‌ و عه‌ره‌بی هاورده‌ ، تایبه‌تمه‌ندی کێشه‌ی که‌رکوک و پێکانی ڕێژه‌ی سه‌د له‌سه‌دی ده‌وێ . بۆ ئه‌م هه‌موو ئه‌رکه‌ با لێره‌وه‌ هه‌نگاوی یه‌که‌م هه‌موومان له‌ناوه‌خۆ‌ به‌تاک و پارت و لیست و گروپه‌کان ده‌ست به‌دانوستان بکه‌ین ، تێکبگه‌ین ، پلانی تۆکمه‌ له‌دانه‌ تاکتیکیه‌کان و ستانه‌ ستراتیجیه‌کان داڕێژین خۆ ئه‌گه‌ر له‌هه‌ر تاکێکمان وشه‌یه‌کی ڕاوێژ وه‌رگرن سه‌رمایه‌‌که‌تان ئه‌وه‌نده‌ ده‌بێ دانوستانی هه‌موو قه‌واره‌ عه‌ره‌بی و هێزه‌ ناوچه‌یی ، ده‌زگا و ناوه‌نده‌ پشتیوانه‌کانیان بکه‌ن ئه‌گه‌ر ئه‌وان عه‌لاوی ، مالیکی ، هاشمی ، جه‌عفه‌ری و نازنم کێیان هه‌یه‌ و هه‌ریه‌که‌ شتێک ده‌دا و شتێک ده‌ستێنێ یا کامه‌ ده‌وڵه‌تیان له‌پشته‌ ؟ ئێمه‌ش ده‌یان و سه‌دان سه‌رکرده‌ و کادیری خاوه‌ن پێشنیار و بڕیارمان هه‌یه‌ توانای هه‌موو گه‌له‌که‌مانتان هاوپشته‌ . بۆ به‌غدا فه‌رموون ئه‌وه‌ عه‌ر‌ز و ئه‌وش گه‌ز بزانین کێ شاسواره‌ گره‌و له‌دوانزه‌ سواره‌ی مه‌ریوان ده‌باته‌وه‌ ؟ به‌هیواین ماف و داوای میلله‌ته‌که‌مان له‌وێ به‌گورگان خواردی نه‌ده‌ن و به‌پێڵاوه‌کانی حونه‌ینی عه‌ره‌بی بۆمان نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ له‌ئه‌نجامیش هه‌ڵه‌ و که‌م و کوڕیه‌کان به‌به‌ژن و باڵای یه‌کتریدا نه‌دوورن . جا ئه‌گه‌ر ئێستا له‌و کاته‌ پرسیار‌ له‌خۆمان بکه‌ین ئایا دانوستان کاتیه‌تی ؟ وه‌ڵامێکی ئاکار به‌رزی ویژدانی یه‌ ئه‌رێ دره‌نگ نی یه‌ هه‌موو ده‌م هه‌ر زووه‌ بۆ دانوستان کاتیه‌تی .

 

                                          دڵشاد تاقانه‌

                                    

  Dlshadtakana@yahoo.com